Egemenliğin İki Yüzü: 23 Nisan 1920

Giriş

Tarihsel olaylar, yalnızca kendi dönemlerinin sınırları içinde ele alındığında çoğu zaman kronolojik bir bilginin ötesine geçemez. Oysa bazı tarihler vardır ki yalnızca bir ülkenin iç siyasal geçmişine değil, daha geniş bir uluslararası dönüşüm sürecine de ışık tutar. 23 Nisan 1920 tam da böyle bir tarihsel eşiğe işaret eder. Bu tarih, Türkiye siyasi tarihindeki kurucu anlardan biri olmasının yanında, egemenlik, meşruiyet, temsil ve tanınma gibi Uluslararası İlişkiler disiplininin temel kavramlarını somut bir tarihsel bağlam içinde yeniden düşünmeye imkan veren güçlü bir örnektir.

Ankara’da Büyük Millet Meclisi’nin açılması, yalnızca yeni bir meclisin faaliyete geçmesi olarak görülemez. Bu gelişme, imparatorluk sonrası bir siyasal topluluğun kendi adına konuşma yetkisini sahiplendiği ve meşruiyetin kaynağını yeniden tanımlamaya giriştiği bir dönüm noktasıdır. Üstelik bu tarihin daha sonra çocuklara armağan edilmesi, 23 Nisan’ı yalnızca kurumsal ya da anayasal bir başlangıç olmaktan çıkararak normatif bir ufka da yerleştirmiştir. Böyle bakıldığında 23 Nisan, hem devlet kurucu egemenlik iddiasını hem de geleceğe yönelen toplumsal bir tahayyülü aynı anda içinde taşımaktadır.

Bu çalışmanın amacı, 23 Nisan’ı yalnızca bir ulusal bayram ya da resmi hafıza nesnesi olarak değil, Uluslararası İlişkiler literatürünün kavramsal araçlarıyla yeniden değerlendirmektir. Böyle bir değerlendirme, bir yandan Türkiye’nin uluslararası sistem içindeki kuruluş sürecini daha iyi anlamayı sağlarken, diğer yandan yirminci yüzyılın başında egemenliğin nasıl tartışmalı, müzakereye açık ve yeniden kurulan bir ilke haline geldiğini göstermektedir (Krasner, 1999, s. 9-25).

I. 1920 Dünyası: Çöken İmparatorluklar ve Yeni Düzen Arayışı

23 Nisan 1920’nin anlamı, büyük ölçüde içinde ortaya çıktığı uluslararası bağlamla birlikte kavranabilir. Birinci Dünya Savaşı sonrasında Osmanlı, Habsburg, Romanov ve Hohenzollern imparatorluklarının dağılması, yalnızca eski siyasal yapıların çöküşü anlamına gelmedi. Aynı zamanda, Avrupa merkezli uluslararası düzenin yeniden kurulduğu ve ulus devlet fikrinin daha geniş bir meşruiyet kazandığı bir dönemi başlattı. Eric Hobsbawm’ın “kısa yirminci yüzyıl” diye kavramsallaştırdığı dönemin erken evresi, tam da bu geniş ölçekli çözülme ve yeniden kuruluş dinamiği üzerine oturur (Hobsbawm, 1994, s. 21-30).

Paris Barış Konferansı sonrasında Woodrow Wilson’ın ilkeleriyle daha görünür hale gelen kendi kaderini tayin söylemi, dönemin en etkili siyasal dillerinden biri oldu. Ne var ki bu ilke evrensel ve eşit biçimde uygulanmadı. Avrupa’nın belirli bölgelerinde meşru görülen ulusal talepler, Avrupa dışındaki toplumlarda aynı açıklıkla tanınmadı. Manda ve himaye sistemleri, yeni düzenin söylemsel olarak özgürleşmeci, pratikte ise hiyerarşik karakterini açık biçimde ortaya koydu. Dolayısıyla savaş sonrası düzen, yalnızca yeni devletlerin doğduğu bir zemin değil, aynı zamanda meşruiyetin kimlere ve hangi koşullarda tanınacağına dair seçici bir çerçevenin kurulduğu dönemdi.

Osmanlı İmparatorluğu açısından bu süreç, Sevr Antlaşması ile kurumsal biçim kazanacak bir tasfiye mantığına dayanıyordu. Ancak bu tasfiye mantığı, Sevr’in imzalanmasından önce de fiilen işlemeye başlamıştı. 16 Mart 1920’de İstanbul’un işgal edilmesi ve Meclis-i Mebusan’ın dağıtılması, yalnızca askeri ya da idari gelişmeler değildi. Bunlar, geleneksel siyasal merkezin irade üretme kapasitesinin büyük ölçüde ortadan kaldırıldığını gösteren adımlardı. Bu nedenle Ankara’da yeni bir meclisin toplanması, basit bir idari devamlılık hamlesi değil, alternatif bir siyasal meşruiyet merkezi yaratma girişimiydi (Ahmad, 1993, s. 50-67).

Bu çerçevede 23 Nisan 1920, uluslararası hukuk ve siyasal teori açısından bir geçiş anı olarak okunmalıdır. Çünkü o tarihte yalnızca yeni bir kurum açılmamış, aynı zamanda “devleti kim temsil eder” ve “siyasal iradenin meşru taşıyıcısı kimdir” soruları fiilen yeniden cevaplanmaya başlanmıştır. İstanbul ile Ankara arasında oluşan ikili yapı, devamlılık ve halefiyet meselelerini yalnızca hukuki değil, derinden siyasal bir tartışma alanına dönüştürmüştür.

II. Egemenliğin Dönüşümü: Hanedandan Millete

23 Nisan 1920’yi önemli kılan temel unsurlardan biri, egemenliğin kaynağında meydana gelen değişimdir. Ankara’da açılan meclis, yalnızca yeni bir yönetim organı değil, siyasal otoritenin meşruiyet dayanağını yeniden tarif eden kurucu bir girişimdir. Stephen Krasner’in egemenliği farklı boyutlarıyla ele alan yaklaşımı dikkate alındığında, bu tarih hem iç egemenliğin hem de uluslararası hukuki egemenliğin aynı anda tartışmaya açıldığı nadir örneklerden biri olarak değerlendirilebilir (Krasner, 1999, s. 3-20).

1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nun ilk maddesinde yer alan “Hakimiyet bila kayd u şart milletindir” hükmü, bu dönüşümün en açık ifadesidir. Bu cümle yalnızca anayasal bir ilke ortaya koymaz. Aynı zamanda meşruiyetin hanedandan millete geçtiğini ilan eder. Bu yönüyle söz konusu ifade, egemenliğin kaynağını kutsal ya da hanedani bir düzlemden çıkarıp siyasal topluluğun iradesine dayandıran kurucu bir kırılmayı temsil eder. Amerikan ve Fransız devrimleri sonrasında görülen halk egemenliği fikriyle benzerlikler taşısa da Anadolu tecrübesinin kendine özgü bir yönü vardır. Buradaki dönüşüm, işgal koşulları altında ve hilafet kurumunun hala varlığını sürdürdüğü bir siyasal ortamda gerçekleşmiştir. Bu da dönüşümün hem daha gerilimli hem de daha karmaşık bir karakter taşımasına neden olmuştur.

Erik Jan Zürcher’in vurguladığı gibi 1920-1923 dönemi, tek ve yekpare bir meşruiyet zeminine dayanmaz. Tam tersine, meclis, ordu, yerel direniş ağları, dini meşruiyet unsurları ve halk desteği gibi farklı dayanakların iç içe geçtiği bir dönemdir (Zürcher, 2017, s. 133-157). 23 Nisan’ın özgünlüğü de tam burada yatar. O gün, dağınık halde bulunan bu meşruiyet unsurları, ilk kez kurumsal bir çatı altında toplanmaya başlamıştır. Başka bir ifadeyle 23 Nisan, yalnızca bir meclisin açıldığı tarih değil, siyasal otoritenin bundan sonra hangi ilkeye dayanacağının ilan edildiği kurucu andır.

Bu nedenle 23 Nisan’ı yalnızca devletin idari yeniden örgütlenmesi olarak görmek eksik kalır. Asıl mesele, siyasal iktidarın artık hanedanın doğal hakkı olarak değil, millet adına hareket eden bir temsil düzeneği üzerinden düşünülmeye başlanmasıdır. Bu yönüyle 23 Nisan, Türkiye’de egemenliğin toplumsal temellere dayanarak yeniden tanımlandığı tarihsel bir dönemeçtir.

III. Tanınma Sorunu ve Uluslararası Hukuki Egemenlik

Bir siyasal yapının varlığını ilan etmesi ile uluslararası toplum tarafından meşru bir özne olarak kabul edilmesi aynı şey değildir. Bu nedenle 23 Nisan 1920 sonrasında Ankara’nın karşı karşıya kaldığı temel sorunlardan biri, yalnızca içeride otorite kurmak değil, aynı zamanda dışarıda tanınabilir bir siyasal merkez haline gelmekti. Uluslararası İlişkiler literatüründe tanınma meselesi, devlet olmanın hukuki ve siyasal boyutları arasındaki gerilimin en görünür alanlarından biridir. Martti Koskenniemi’nin de gösterdiği gibi, modern uluslararası hukukta tanınma hiçbir zaman yalnızca teknik bir işlem olmamış, güç ilişkileriyle ve dönemin siyasal dengeleriyle yakından bağlantılı olmuştur (Koskenniemi, 2002, s. 127-178).

Ankara hükümetinin yaşadığı süreç de tam olarak böyleydi. Sahada askeri ve siyasal etkinlik artıyor, fakat bu etkinliğin uluslararası düzlemde meşru temsil olarak kabul edilmesi zamana yayılıyordu. Bu bakımdan 16 Mart 1921 tarihli Moskova Antlaşması kritik bir aşamayı temsil eder. Sovyet Rusya’nın Ankara hükümetini muhatap alması, yalnızca diplomatik bir açılım değil, yeni siyasal merkezin uluslararası görünürlük kazandığı ilk önemli eşikti. Ardından Fransa ile imzalanan 20 Ekim 1921 tarihli Ankara Antlaşması, Batılı devletler cephesinde Ankara’yı yok sayan yaklaşımın kırılmaya başladığını gösterdi. Nihayet Lozan Antlaşması ile birlikte Ankara’nın temsil ettiği siyasal irade, yeni Türk devletinin uluslararası hukuki statüsünü belirleyen temel aktör haline geldi.

Lozan’ı ayırt edici kılan nokta, yalnızca Sevr’i geçersiz kılması değildir. Daha önemli olan husus, Birinci Dünya Savaşı sonrası mağlup devletlerle yapılan antlaşmalar arasında yeniden müzakereye açılabilen tek metin olmasıdır. Bu durum, Ankara’daki siyasal merkezin yalnızca askeri başarı üretmediğini, aynı zamanda bu başarıyı diplomatik ve kurumsal bir sürekliliğe dönüştürebildiğini göstermektedir. Uluslararası İlişkiler literatüründe revizyonist aktörler çoğu zaman büyük güçlerle ilişkilendirilse de Türkiye’nin kuruluş deneyimi, çevresel bir aktörün de uluslararası düzende yeni bir denge yaratabildiğini gösteren önemli bir örnektir.

IV. 1929: Bir Kuruluş Gününün Çocuklara Armağan Edilmesi

23 Nisan’ın dikkat çekici bir başka yönü, bu günün 1929’da çocuklara armağan edilmiş olmasıdır. İlk bakışta bu tercih, siyasal tarihin sert meseleleriyle kıyaslandığında daha sembolik ve daha yumuşak bir unsur gibi görülebilir. Oysa tam tersine, bu karar erken Cumhuriyet’in egemenlik anlayışına ilişkin önemli bir ipucu verir. Çünkü burada kurucu siyasal irade, kendi doğuşunu yalnızca geçmişe dönük bir zafer anlatısı olarak değil, geleceğe devredilecek bir toplumsal emanet olarak da çerçevelemektedir.

1924 tarihli Cenevre Çocuk Hakları Bildirgesi, çocukların korunmasını uluslararası normatif gündemin parçası haline getiren erken metinlerden biridir. Türkiye’de 23 Nisan’ın çocuklarla özdeşleştirilmesi, bu evrensel duyarlılığın ulusal bir sembol üzerinden toplumsal alana taşınması olarak okunabilir. Bu noktada Martha Finnemore ve Kathryn Sikkink’in norm yaşam döngüsüne ilişkin yaklaşımı açıklayıcıdır. Onlara göre normlar yalnızca uluslararası belgelerde formüle edilmez, siyasal topluluklar içinde semboller, kurumlar ve söylemler aracılığıyla içselleştirilir (Finnemore ve Sikkink, 1998, s. 887-917). Bu açıdan bakıldığında 23 Nisan’ın çocuklara armağan edilmesi, erken Cumhuriyet’in yalnızca devlet kuran değil, aynı zamanda belirli normları toplumsallaştırmaya çalışan bir siyasal proje olduğunu düşündürmektedir.

Burada dikkat çekici olan bir başka nokta da kuşaklar arası süreklilik fikridir. Çocuklara ithaf edilen bir ulusal gün, siyasal topluluğun gelecekteki taşıyıcılarının kurucu anlatıya sembolik olarak dahil edilmesi anlamına gelir. Dolayısıyla bu karar, yalnızca duygusal ya da pedagojik bir jest değildir. Aynı zamanda egemenliğin gelecek nesiller üzerinden meşrulaştırılmasıdır. Başka bir deyişle, 23 Nisan çocuklara armağan edilirken yalnızca çocuklar onurlandırılmamış, siyasal topluluğun geleceği de kurucu iradenin bir uzantısı olarak düşünülmüştür.

V. Günümüz Perspektifinden 23 Nisan: Egemenlik Tartışmalarını Yeniden Düşünmek

Bugün egemenlik kavramı, 1920’lerin dünyasından çok daha farklı bir uluslararası bağlam içinde tartışılmaktadır. Küreselleşme, ekonomik karşılıklı bağımlılık, ulusüstü hukuki mekanizmalar, insan hakları rejimleri, siber alanın yönetimi ve yapay zeka gibi sınır aşan meseleler, egemenliği artık mutlak ve kapalı bir yetki alanı olarak düşünmeyi zorlaştırmaktadır. Buna rağmen egemenlik, siyasal söylemin merkezinden çekilmiş değildir. Tersine, son yıllarda farklı ülkelerde güç kazanan popülist ve milliyetçi hareketler, “egemenliği geri alma” söylemini yeniden güçlü bir siyasal araç haline getirmiştir.

Böyle bir ortamda 23 Nisan’a dönüp bakmak, egemenliğin yalnızca hukuki bir statü değil, sürekli yeniden üretilen bir siyasal ilişki olduğunu hatırlatır. 1920’de Ankara’da ortaya çıkan irade, egemenliği yalnızca ilan etmemiştir. Onu kurumlaştırmış, diplomasiyle dışarıya taşımış ve çocuklara armağan edilen bir gün üzerinden toplumsal hafızaya yerleştirmiştir. Bu üçlü süreç, yani ilan, kurumsallaştırma ve sembolik aktarım, egemenliğin kalıcılığı açısından belirleyicidir.

Tam da bu nedenle 23 Nisan, günümüz tartışmaları açısından yalnızca tarihsel bir anı değildir. Aynı zamanda egemenliğin hangi koşullarda meşru, sürdürülebilir ve toplumsal olarak anlamlı hale geldiğine ilişkin analitik bir çerçeve sunar. Bugün devletlerin hareket alanı uluslararası ekonomik ağlar, teknolojik bağımlılıklar ve hukuki yükümlülükler nedeniyle daha sınırlı olabilir. Ancak siyasal toplulukların egemenlik fikrine atfettikleri anlam hala son derece güçlüdür. 23 Nisan’ın güncelliği de burada ortaya çıkar.

Sonuç

23 Nisan 1920, Türkiye’nin ulusal hafızasında önemli bir tarih olmanın çok ötesinde, Uluslararası İlişkiler disiplininin temel meselelerini birlikte düşünmeye imkan veren çok katmanlı bir tarihsel eşiktir. Ankara’da Büyük Millet Meclisi’nin açılması, imparatorluk sonrası bir siyasal topluluğun yeni bir meşruiyet kaynağı üzerinde yeniden inşa edilmesini simgeler. Bu süreçte egemenlik hanedandan millete doğru yer değiştirmiş, siyasal temsil yeni bir kurumsal biçim kazanmış ve uluslararası tanınma mücadelesi yeni devletin kuruluş sürecinin ayrılmaz parçası haline gelmiştir.

Daha da önemlisi, 23 Nisan’ın çocuklara armağan edilmesi, bu kurucu anı yalnızca geçmişe ait bir siyasal başarı olmaktan çıkararak geleceğe dönük bir normatif çerçeveye yerleştirmiştir. Bu yüzden 23 Nisan, yalnızca tarihsel bir dönüm noktası değil, egemenlik, tanınma, norm girişimciliği ve siyasal süreklilik gibi meseleleri birlikte ele almak için bugün de verimli bir düşünme alanı sunmaktadır. Onun kalıcı önemi, bir devletin doğuşunu temsil etmesinde olduğu kadar, bu doğuşun hangi meşruiyet ilkeleri ve hangi siyasal tercihler üzerinden sürdürülebilir hale geldiğini göstermesinde yatmaktadır.

İstersen şimdi bunu bir adım daha ileri götürüp iki biçimde hazırlayabilirim: biri tam dergi diliyle daha sıkı bir giriş metni, diğeri de APA 7’ye göre sayfa numaralı metin içi atıflarla son sürüm.

Kaynakça

Ahmad, F. (1993). The making of modern Turkey. Routledge.

Finnemore, M., & Sikkink, K. (1998). International norm dynamics and political change. International Organization, 52(4), 887-917.

Hobsbawm, E. (1994). Age of extremes: The short twentieth century, 1914-1991. Michael Joseph.

Koskenniemi, M. (2002). The gentle civilizer of nations: The rise and fall of international law 1870-1960. Cambridge University Press.

Krasner, S. D. (1999). Sovereignty: Organized hypocrisy. Princeton University Press.

Zürcher, E. J. (2017). Turkey: A modern history (4th ed.). I.B. Tauris.

​

​

​